Հայկական ֆուտբոլի սկզբնավորումը

Հայկական ֆուտբոլի սկզբնավորումը   

 

Ֆուտբոլը` որպես մարզաձև, Հայաստանում սկզբնավորվել է 20-րդ դարի քսանական թվականներին, իսկ դարասկզբին, Արեվմտյան Հայաստանում`Կոստանտինապոլսում, Իզմիրում կազմավորվում են ֆուտբոլային թիմեր («Տորք », «Արաքս»,  «Հայաստան», «Վասպուրական», «Կիլիկիա», «Արարատ», «Համազասպ» և այլն), որոնք մրցում են թուրքական ակումբների եվ գերմանական ու անգլիական ռազմանավերի նավաստիների հետ: Այդ տարիներին էլ գրանցվում են առաջին հաջողությունները: 1911 թվականին «Հայաստանը» դառնում է Հունաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի կազմակերպած ֆուտբոլի մրցաշարի հաղթող, իսկ 1913 թվականին ուսումնական հաստատությունների առաջնությունում առաջին տեղը գրավում է Այնթափի քոլեջի «Կիլիկիա» թիմը:

 

Հայաստանում ևս կազմավորվում են թիմեր («Նաիրի», «Պրոմկոոպերացիա», «Պիշչեվիկ»,  «Դինամո», «Կարմիր դրոշ», «Արարատ», «Ստրոիտել» և այլն), որոնք ընկերական հանդիպումներ են անցկացնում միմյանց հետ:

 

1923 թվականին Հայաստանում ստեղծված ֆիզկուլտուրայի եվ սպորտի գործերի կոմիտեն իր գործունեության առաջին իսկ օրերից ձեռնամուխ է լինում հանրապետությունում ֆուտբոլի զարգացման գործին: Այդ տարիներին իրենց ֆուտբոլային թիմերն են հիմնադրում մարզական ընկերությունները, արտադրական ձեռնարկությունները: 1925 թվականի հոկտեմբերին Հայաստանում ստեղծված «Դինամո» ընկերությունն առաջին իսկ օրերից ձեռնարկում է համանուն ֆուտբոլային թիմի ստեղծումը:

 

Հայկական ֆուտբոլի զարգացման գործում շրջադարձային եղավ 1924 թվականը, երբ հոկտեմբերի 13-ին Բաթումի նավահանգստում խարիսխ գցեց «Չիչերին» շոգենավը, որով մայր Հայաստան էին վերադառնում թուրքական եղեռնից մազապուրծ եղած հայ գաղթականները: Այդ օրը Բաթումի խաղադաշտում կայացավ ֆուտբոլային մի յուրօրինակ հանդիպում, որի արդյունքն իսկական անակնկալ էր խաղը դիտած հանդիսականների համար: Հայ գաղթականներից կազմավորված թիմը 2-1 հաշվով հաղթեց այն տարիներին Անդրկովկասում ուժեղագույնների թվին դասվող Բաթումի դինամոյականներին: Այդ խաղում իրենց վարպետությամբ հատկապես աչքի ընկան Սարգիս Ամիրխանյանն ու Սահակ Աճեմյանը: Հայաստան վերադառնալով, Սարգիսը բնակություն հաստատեց Երեվանում` յուրացնելով խառատի մասնագիտությունը, միաժամանակ իր ընկերների հետ 1925թ. ստեղծեց «Նաիրի» թիմը: Հաջորդ տարի կայացած Համահայկական Սպարտակիադայի ֆուտբոլի մրցաշարում «Նաիրին» դարձավ հաղթող` եզրափակիչ 1-0 հաշվով պարտության մատնելով Գյումրիի մանկատան թիմին: Նույն տարում «Նաիրին» Հայաստանը ներկայացրեց Անդրկովկասի առաջին Սպարտակիադայում: Առաջին խաղում հայ ֆուտբոլիստները 2-1 հաշվով հաղթեցին Ադրբեջանի թիմին, որը մինչ այդ պարտության էր մատնել Վրաստանի ուժեղ թիմին: Հենց վրաց ֆուտբոլիստների հետ հանդիպումն էլ պետք է վճռեր Սպարտակիադայի հաղթողի հարցը: Իհարկե, մեր երիտասարդ, դեռևս անփորձ ֆուտբոլիստների համար չափազանց դժվար էր մրցել Վրաստանի փորձառու թիմի հետ, ուստի պարտությունը (2-6) այնքան էլ դառնություն չպատճառեց «Նաիրիի» խաղացողներին: Հատկանշական մեկ փաստ: Վրաստանի հետ խաղից առաջ մեր ֆուտբոլիստները շնորհավորում էին միմյանց. առաջին անգամ նրանք խաղադաշտ էին դուրս եկել ֆուտբոլային խաղակոշիկներով, ինչը մեծ իրադարձություն էր նրանց համար: Այդ տարիներին ֆուտբոլային մարզահագուստ ճարելը մեծ դժվարությունների հետ էր կապված, նույնիսկ գնդակներ չկային: Սակայն կար համընդհանուր ոգևորություն, ֆուտբոլը հանրապետությունում արմատավորելու եվ զարգացնելու բուռն ձգտում:

 

20-ական թվականներին ֆուտբոլային թիմեր ստեղծվեցին նաև հանրապետության այլ քաղաքներում ու շրջաններում: Ավանդական դարձավ Երեվանի և Ալեքսանդրապոլի (ներկայիս Գյումրին) թիմերի միջև ընկերական հանդիպումների անցկացումը: Այն ժամանակ թիմերը դեռևս մարզիչներ չունեին եվ ֆուտբոլիստներն ինքնուրույն էին մարզվում, թիմերի տակտիկական ձեռագրի մասին խոսք լինել չէր կարող: Սակայն արդեն 20-ական թվականներին Սարգիս Ամիրխանյանը, Սահակ Աճեմյանը, Թորգոմ Խաչատրյանը, Լեվոն Գեվորգյանը, իսկ մի փոքր ավելի ուշ Սուրեն Աթանեսյանը, Շաբո Մերանգուլյանը, Պարույր Հարոյանն Անդրկովկասում հայտնի ֆուտբոլիստների համբավ ունեին:

 

Պահպանվել են արխիվային մի շարք փաստաթղթեր 1926թ. կայացած ընկերական հանդիպումների մասին: Դրանցից մեկը կայացել է նոյեմբերի 7-ին, Երեվանի ֆիզկուլտուրայի հրապարակում: Հայաստանի և Երեվանի հավաքականների կազմում խաղում էին Թ. Սարգսյանը, Ս. Քեչեջյանը, Ս. Ամիրխանյանը, Գ. Բդոյանը, Լ. Գեվորգյանը, Պ. Բարսամյանը, Ա. Խեցյանը, Աշ. Ալեքսանյանը, Տ. Գրիգորյանը, Ա. Ալեքսանյանը, Թ. Տչաբեն:

 

Երեվանի հավաքականում հանդես էին գալիս Ա. Հեյնարյանը, Ա. Օհանյանը, Կ. Մուսայելյանը, Ս. Աթանեսյանը, Ս. Մանուկյանը, Վ. Թոփուզյանը, Շ. Մերանգուլյանն ու Ս. Քելմանյանը: Այդ խաղն ավարտվել է 1-0 հաշվով հօգուտ Հայաստանի հավաքականի:

 

Այդ տարիներին Սարգիս Ամիրխանյանի, Սահակ Աճեմյանի կողքին ի հայտ եկան նոր, խոստումնալից ֆուտբոլիստներ:

 

Ավելի հաճախակի էին հիշատակվում Զ. Չարխչյանի, Ա. և Վ. Չարչօղլյանների, Հ. Սարգսյանի, Պ. Պետոյանի, Ա. Ալեքսանյանի, Ա. Ալանակյանի, Ս. Աբաջյանի, Բ. Հայկյանի, Ղ. Թեքնեջյանի, Վ. Կակոսյանի, Կ. Փսարոսի, Ա. Բայբուրթյանի, Հ. Անդրեասյանի և այլոց ազգանունները, որոնք ֆուտբոլային լավ ավանդույթների առաջին սերմնացանները դարձան:

 

 

 

Հայկական ֆուտբոլի առաջին միջազգային փորձը

 

Հայկական ֆուտբոլի տարեգրությունում հատկապես հիշարժան է 1930 թվականը: Մայիսին Երևանի հավաքականն ընդունեց Մոսկվայի ուժեղ թիմին և խաղն ավարտեց ոչ ոքի (0-0), իսկ սեպտեմբերի 21-ին կայացավ հայկական ֆուտբոլի պատմության մեջ միջազգային առաջին հանդիպումը: Մեր ֆուտբոլիստների հյուրն էր Գերմանիայի բանվորական միության ֆուտբոլի հավաքականը: Միջազգային առաջին հանդիպումը նշանակալից իրադարձություն էր Հայաստանի մարզական կյանքում եվ մեծ հետաքրքրություն էր առաջացրել: Նույնիսկ այդ հանդիպման առթիվ հատուկ հուշամեդալ էր պատրաստվել:

 

Մինչ Երեվան ժամանելը գերմանական թիմը մի շարք հանդիպումներ էր անցկացրել Սմոլենսկում, Տամբովում, Վորոնեժում, Մինսկում, Մոսկվայում, Բաքվում և Թբիլիսիում ու բավական լավ արդյունքի էր հասել (7 հաղթանակ, 3 ոչ-ոքի, 4 պարտություն): Գերմանական թիմը Երևան ժամանեց Թբիլիսիիցª խաղի նախօրեին: Երևանի Ֆիզկուլտուրայի խորհրդի ֆուտբոլի խաղադաշտում (ներկայիս  «Սպարտակ» մարզադաշտը) մեծ բազմություն էր հավաքվել` 3 հազար հանդիսատես: Այդպիսի «հավաք» Երևանը դեռ չեր տեսել: Հանդիպումից առաջ տեղի ունեցավ այն տարիներին բնորոշ հայ-գերմանական բարեկամության թռուցիկ միտինգ: Հայ բարեկամների մաղթանքներին պատասխանեց գերմանական պատվիրակության ղեկավար Ֆրից Սպիցը: Այնուհետև ժամը 17.30-ին մրցավար Վռամշապուհ Մերանգուլյանը ազդարարեց հայկական ֆուտբոլի պատմության մեջ միջազգային առաջին հանդիպման սկիզբը: Այդ իրոք պատմական խաղում Հայաստանի հավաքականի կազմն այսպիսին էր. Թորգոմ Սարգսյան, Ցոլակ Մարտիրոսյան, Սեպուհ Քեչեջյան, Սարգիս Ամիրխանյան, Կոստյա Բեգլարյան, Լեվոն Գեվորգյան, Սերոբ Վարդանյան, Պետիկ Պետոյան, Սահակ Աճեմյան, Պարույր Ձարոյան, Աշոտ Ալեքսանյան:

 

Հանդիպումը սկսվեց գերմանացի ֆուտբոլիստների գրոհներով եվ արդեն 5-րդ րոպեին Ախմունկը բացեց հաշիվը: 3 րոպե անց հյուրերի գրոհը նոր հաջողությամբ պսակվեց: Այս անգամ աչքի ընկավ գերմանացիների կենտրոնական հարձակվող Շրոյզերը: Նման անհաջող խաղասկզբից հետո հայ ֆուտբոլիստներն աստիճանաբար ուշքի եկան, վերագտան իրենց խաղը: 30-րդ րոպեին Հայաստանի հավաքականի ձախ եզրային հարձակվող Պարույր Հարոյանը մոտ 20մ հեռավորությունից խոցեց մրցակցի դարպասը` կրճատելով հաշվի տարբերությունը: Սակայն առաջին խաղակեսի ավարտին Շրոյզերը 3-րդ անգամ գրավեց մեր հավաքականի դարպասը: Թեև ընդմիջումից հետո հայ ֆուտբոլիստները դիմեցին վճռական գործողությունների, սակայն նրանց այդպես էլ չհաջողվեց ճեղքել մրցակցի պաշտպանությունը: Լավ խաղով աչքի ընկան գերմանացի ֆուտբոլիստներ Գրանսլերն ու Ռանգոն, որոնք հաջողությամբ չեզոքացնում էին մեր ֆուտբոլիստների սպառնալիքները: Խաղն այդպես էլ ավարտվեց Գերմանիայի բանվորական միության հավաքականի հաղթանակով`3-1:

 

Այդ պարտությունը ստիպեց լրջորեն վերանայել ուսումնամարզական աշխատանքների դրվածքը, ֆուտբոլի զարգացման նոր ուղիներ փնտրել: Հատկանշական է, որ այդ տարի Հայաստանում առաջին անգամ լույս տեսավ ֆուտբոլի կանոնների վերաբերյալ հայերեն լեզվով գրքույկը, որը ռուսերենից թարգմանել էր սպորտի մեծ սիրահար Լ. Աթայանը: Ճիշտ է` տպաքանակը շատ փոքր էր` ընդամենը 30 հատ, բայց փաստն ուշագրավ էր: Հանրապետությունում այդ իրոք համաժողովրդական խաղի նկատմամբ մեծ հետաքրքրության մասին է վկայում այն փաստը, որ հաջորդ գրքույկը` Միխայիլ Ռոմի «Ինչ պետք է գիտենա սկսնակ ֆուտբոլիստը», արդեն լույս տեսավ 3000 տպաքանակով:  

 

Երկու տարի անց` 1932թ. մեր ֆուտբոլիստները պատրաստվում էին արտասահմանյան իրենց առաջին մրցաշրջագայությանը Հունաստան: Հայաստանի հավաքականի կազմում ընդգրկվել էին Սուրեն Աթանեսյանը, Սահակ Աճեմյանը, Արամ Աճեմյանը, Սարգիս Ամիրխանյանը, Չապլին Մարտիրոսյանը, Պետիկ Պետոյանը, Ցոլակ Գեվորգյանը, Գեզո Մարտիրոսյանը, Գուրգեն Սարգսյանը, Կոստանտին Փսարոսը,Գուրգեն Գրիգորյանը, Խաչիկ Ավետիսյանը, Ալեքսեյ Վոլոխովն ու Վռամշապուհ Մերանգուլյանը: Սակայն, չնայած նախապատրաստական լուրջ աշխատանքին, ուղևորությունն այդպես էլ չկայացավ:

 

 

«Դինամո» մարզադաշտի բացումը  

 

1931թ. «Դինամո» մարզական ընկերությունը Երևանում ֆուտբոլի մարզադաշտ կառուցելու հարցով դիմեց Հայաստանի Ժողկոմխորհին, որի որոշմամբ «Դինամո» մարզադաշտի (ներկայիս «Հանրապետական»  մարզադաշտը) շինարարության համար քաղխորհուրդը Երևանի կենտրոնում 16 հա տարածք հատկացրեց: Մարզադաշտի շինարարական հիմնական աշխատանքներն սկսվեցին 1933թ. և արդեն 2 տարի անց խաղադաշտը շահագործման հանձվեց: 1935թ. հունիսին «Դինամո» մարզադաշտի բացման կապակցությամբ Երևանի «Սպարտակի» և Մոսկվայի ԿԲԿՏ-ի միջև ֆուտբոլային հանդիպում անցկացվեց: «Սպարտակը» 1-3 հաշվով զիջեց ահեղ մրցակցին: Նորաստեղծ «Սպարտակում» հիմնականում 18-19 տարեկան պատանիներ էին հանդես գալիս: Թիմի ստեղծումը պայմանավորված էր 1935թվականին Հայաստանում «Սպարտակ» մարզական ընկերության հիմնադրումով: Ընկերության նախագահ Սուրեն Աթանեսյանը, որն ավարտել էր Սանկտ Պետերբուրգի Լեսգաֆտի անվան ֆիզկուլտուրայի ինստիտուտը և ժամանակին ֆուտբոլիստ էր եղել, իր գործունեության առաջին իսկ օրերից ձեռնարկեց «Սպարտակ» ֆուտբոլային թիմի հիմնադրումը: Թիմը կազմավորվեց «Պրոմկոոպերացիայի» բազայի վրա, որը մարզում էր Վռամշապուհ Մերանգուլյանը: «Դինամո» ընկերությունում ևս մեծ ուշադրություն էր դարձվում ֆուտբոլի զարգացմանը: Բացի «Դինամոյից», որն արդեն զգալի մրցակցային փորձ ուներ, գործում էր նաև մանկապատանեկան խումբ, 1935թ. հոկտեմբերին Երևանում հյուրընկալվեց Մոսկվայի «Դինամոն»: Երևանի և Մոսկվայի դինամոյականների առաջին հանդիպումը 3-1 հաշվով շահեցին հյուրերը, իսկ 2-րդ խաղում գրանցվեց ոչ-ոքի (3-3): Այդ տարի «Սպարտակը» , «Դինամոն», «Ստրոիտելը» մի շարք ընկերական հանդիպումներ անցկացրին Խորհրդային Միության մի շարք թիմերի («Դինամո» Լենինգրադ, «Կրասնայա Զարյա», «Սերպ ի մոլոտ», «Դինամո» Կիև, «Տեմպ» Բաքու և այլն) հետ:

Ֆան Ակումբ Ֆան Ակումբ

Դուք սիրո՞ւմ եք մեր ֆուտբոլը: Դուք սիրո՞ւմ եք թիմային պայքարը: Դուք սիրո՞ւմ եք ֆուտբոլի մեր ազգային հավաքականը:
Ուրեմն դարձեք ֆուտբոլի Հայաստանի ազգային հավաքականի ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՖԱՆ-ԱԿՈՒՄԲԻ անդամ

Մանրամասն

Բարձրագույն խումբ

N Թիմեր Խ Մ
1. Ուլիս 4 10
2. Փյունիկ 4 9
3. Շիրակ 4 9
4. Գանձասար 4 7
5. Բանանց 4 4
6. Ալաշկերտ 4 4
7. Միկա 4 2
8. Արարատ 4 0